Renowacja drewnianych okien w budynkach zabytkowych to proces, który różni się istotnie od zwykłej naprawy stolarki w nowych budynkach. Materiały, metody i kolejność czynności są podporządkowane zarówno technicznym właściwościom starego drewna, jak i wymogom zachowania pierwotnego wyglądu elementu.
Ocena stanu technicznego przed przystąpieniem do prac
Przed podjęciem jakichkolwiek działań renowacyjnych przeprowadza się dokładną ocenę stanu okna. Sprawdza się:
- głębokość i charakter spróchnienia drewna w ramie i skrzydłach
- stan połączeń kątowych i czopowych
- szczelność w miejscach styku szyby z ościeżnicą
- stan warstwy malarskiej – ilość nałożonych powłok i stopień odspojenia
- działanie okuć – zawiasów, zasuwek, klamek
Na podstawie tej oceny określa się, które elementy nadają się do naprawy, a które wymagają wymiany. W budynkach wpisanych do rejestru zabytków zakres prac uzgadniany jest z Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków.
Usuwanie starych powłok malarskich
Stare farby usuwa się mechanicznie lub termicznie. Metoda mechaniczna polega na szlifowaniu ręcznym lub maszynowym, z użyciem papieru ściernego o gradacji dostosowanej do głębokości spękań. Metoda termiczna – za pomocą opalarki – skraca czas pracy, ale wymaga ostrożności przy drewnie przesuszonym lub w pobliżu szyb.
W przypadku okien o udokumentowanej historii malarskiej możliwe jest wykonanie badań stratygraficznych, które pozwalają ustalić kolejność warstw i kolor oryginalny. Takie badania prowadzone są przez specjalistów z zakresu konserwacji zabytków i stosowane przede wszystkim w obiektach o szczególnym znaczeniu historycznym.
Naprawa uszkodzonego drewna metodą Kitt i wstawkami
Niezbyt głębokie ubytki w drewnie – szczeliny, wyłamania, miejsca po usuniętych sęki – wypełnia się kitem do drewna. W przypadku napraw konserwatorskich zaleca się kity na bazie żywic epoksydowych lub poliuretanowych, które po stwardnieniu można szlifować i malować. Nie stosuje się kitu gipsowego ani akrylowego, jeśli planowane jest zewnętrzne malowanie.
Przy spróchnieniu sięgającym w głąb drewna na więcej niż kilkanaście milimetrów, wypełnienie kitem jest niewystarczające. W takich przypadkach wykonuje się wstawki z drewna tego samego gatunku, wklejone na klej epoksydowy i szlifowane do poziomu powierzchni ramy.
Wzmocnienie konstrukcji połączeń
Połączenia kątowe i czopowe, które uległy poluzowaniu, wzmacnia się przez iniekcję klejem epoksydowym lub przez demontaż i ponowne sklejenie z dociskiem. W skrajnych przypadkach – gdy drewno w okolicach połączenia jest nadmiernie zniszczone – wycina się i wymienia fragment elementu z zachowaniem oryginalnego profilu.
Szlifowanie i wyrównanie powierzchni
Po naprawach i stwardnieniu kitów całą powierzchnię szlifuje się kolejno papierami ściernymi: najpierw gruboziarnistymi (P80–P100), potem drobnoziarnistymi (P150–P180). Celem jest uzyskanie równomiernej, gładkiej powierzchni bez zadziorów i wypukłości przy spoiny.
Przy drewnie o nieregularnej strukturze – np. z widocznym słojem sosnowym – szlifowanie prowadzi się zawsze wzdłuż włókien, żeby uniknąć zadrapań poprzecznych widocznych po nałożeniu farby.
Gruntowanie i malowanie
Przed nałożeniem farby wykończeniowej stosuje się grunt impregnujący do drewna zewnętrznego. Grunt wnika w strukturę drewna i zwiększa przyczepność kolejnych warstw. W przypadku budynków zabytkowych zaleca się farby olejne lub alkidowe, które tworzą elastyczną błonę odporną na zmiany temperatury i wilgotności. Farby akrylowe można stosować jedynie wewnątrz, gdzie warunki ekspozycji są łagodniejsze.
Farba nakładana jest co najmniej w dwóch warstwach, z przeszlifowaniem między nimi papierem P220. Kolor dobierany jest zgodnie z dokumentacją historyczną lub zaleceniami konserwatora.
Uszczelnienie przy szybach i ościeżach
Po pomalowaniu skrzydła i ramy należy sprawdzić szczelność w miejscach kontaktu szyby z drewnem. Stary kit szklarski usuwa się i zastępuje nowym. Do historycznych okien stosuje się kit olejny lub kitt mineralny, który po wyschnięciu tworzy twardą, malowaną spoiny. Alternatywnie można użyć elastycznych mas uszczelniających na bazie silikonu, choć wymagają one odpowiedniej podkładki.
Odtwarzanie brakujących elementów
Gdy brakuje fragmentów profilowania lub całego pręta szprosowego, wykonuje się je na podstawie zachowanych śladów lub dokumentacji fotograficznej. Nowe elementy wytwarza się z drewna odpowiadającego gatunkiem i parametrami wilgotności materiałowi oryginalnemu. Połączenie z istniejącą ramą realizowane jest przez czopowanie i klejenie, rzadziej przez łączniki mechaniczne.